به سوی جنوب
ادبی اجتماعی

مقدمه

يكي از مهمترين مباحثي كه امروزه در جهان و به ويژه در اروپا و غرب مطرح شده، بحث ادبيات تطبيقي است. ادبيات تطبيقي با اهداف و حوزة فعاليت جذاب خود، توجه پژوهشگران زيادي را به خود معطوف داشته است؛ به گونه‌اي كه با وجود جديد بودن اين مبحث، تحقيقات متعدد و با ارزشي در اين باب انجام شده است.

 آنچه در زبان فارسي با عنوان «ادبيات تطبيقي» است در زبان عربي با اصطلاح «الادب المقارن» شناخته شده است.

مرحله ابتدايی ادبيات تطبيقی زمانی ظاهر شد که ادبيات لاتينی در نتيجه پيوندی دير باز ،با ادبيات يونانی پا گرفته بود و بذر های نخستين آن در دوره رنسانس در قالب نظريه جديدی که آن را نظريه محاکات خواندند شکل گرفت.(غنيمي هلال،محمد،1373،ص19)

ادبیات تطبیقی دلالت و مفهومی تاریخی دارد،و موضوع تحقیق در این علم عبارت است از:پژوهش در موارد تلاقی ادبیات در زبانهای مختلف ،یافتن پیوندهای پیچیده و متعدد ادب در گذشته و حال ، و به طور کلی ارائه نقشی که پیوندهای تاریخی در آن تأثیر و تأثر گذاشته است ،چه از جنبه های اصول فنی در انواع مکاتب ادبی و چه از دیدگاه جریانهای فکری.(غنیمی هلال،1373 محمد،ص32)                                                                           تحقیقی که در این مقاله صورت گرفته است بررسی تطبیقی زندگی و برخی از آثار دو نویسنده بزرگ محمود دولت آبادی و یوسف ادریس می باشد .از میان آثار دولت آبادی چهار اثر (گاواربان،باشبیرو،عقیل عقیل و بیابانی وهجرت)و یوسف ادریس(مجموعه آخر الدنیا که شامل چندین داستان است)مورد بررسی قرار گرفته است.در شرح  آثار دولت آبادی مقاله ها و پایان نامه هایی از جمله «ویژگی های زبان روایت  در سه اثر از محمود دولت آبادی» نوشته دکتر حسین حسن پورآلاشی ؛«پیچیده و دشوار» نوشته فاطمه رشوند ؛«بررسی عناصر داستان در داستان با شبیرو»اثر نداسادات آیتی؛«رنج سی ساله محمود دولت آبادی»اثر محمد رضا کمالی بانیانی و...نوشته  شده است . و نیز کتابهایی در مورد آثار و زندگی یوسف إدریس تألیف شده است ؛«عالم یوسف إدریس القصصی » اثردکتر ابراهیم القط؛«الحلم و الحیاة فی صحبة یوسف إدریس» اثر دکتر ناجی نجیب ؛«مسرح یوسف إدریس» اثر دکتر نادیة فرج ....که ازبرخی آنها در این مقاله بهره برده شده است .چون در این مقاله به بررسی داستان پرداخته شده است؛ابتدا به تعریفی از داستان می پردازیم،«یک داستان با یک وضعیت پایدار شروع می شود که نیرویی آن را بر هم می زند.در نتیجه حالی ناپایدار به وجود می آید.با انجام فعالیت در جهت عکس،یک حالت پایدار مجدداً برقرار می شود.حالت پایدار دوم مشابه حالت پایدار اول است اما هرگز آن دوهمسان نیستند.»(بالائی،کریستف،1387،ص271) .«داستان کوتاه که در ادبیات فارسی نوعی ادبی کاملاً بدون پیشینه است،در واقع شجره ی نسبی بسیار کهنی دارد.»(بالائی ،کریستف،1387،ص8)«با اینهمه نمی توان از جذب این شکل جدید در ادبیات فارسی سخن گفت،بلکه بهتر است از جایگیری اشکال کهن در چارچوب های نو سخن به میان آورد.»(همان)

 

                                               

 

نگاهی کوتاه به زندگی و آثار محمود دولت آبادی

محمود دولت آبادی نویسنده معروف معاصر در سال ۱۳۱۹ در دولت آباد بیهق متولد شد و در خانواده ای روستایی که از راه کار بر زمین سخت کویر ؛ روزگار می گذراندند بزرگ شد . کودکی اش در روستا سپری شد . برای تحصیل به دولت آباد رفت و همزمان به کارهای گوناگونی از جمله کفاشی و سلمانی گری تا کارگری در کارخانه پرداخت . در ۲۰ سالگی به تهران مهاجرت کرد و برای جامه عمل پوشاندن به دغدغه های اصلی ذهنش به کار نوشتن و بازی در تئاتر مشغول شد و از راه کارگری در چاپخانه امرار معاش می کرد .
دغدغه نوشتن با او قبل از مهاجرت به تهران او را به نوشتن چند داستان از سال ۱۳۳۷ واداشت . نخستین داستان چاپ شده او به نام « ته شب »در سال ۱۳۴۱ در مجله آناهیتا در تهران چاپ شد . از آن پس ؛ کار نوشتن را به صورت جد و با پشتکار ادامه داد و از سال ۱۳۴۷ داستانهایش در نشریات ادبی و بصورت کتاب به چاپ رسید و برای وی شهرت زیادی را به بار آورد .
آثار وی عبارتند از :« ته شب (داستان )؛ هجرت سلیمان و مرد (مجموعه داستان) ؛لایه های بیابانی (مجموعه داستان) ؛ آوسنه بابا سبحان (داستان ) ؛ تنگنا (نمایشنامه ) ؛ باشبیرو ( داستان ) ؛ گاواربان (داستان) ؛ ناگریزی و گزینش هنرمند ( مجموعه مقاله ) ؛ عقیل عقیل ( داستان ) ؛ موقعیت کلی هنر و ادبیات کنونی ( مجموعه مقاله ) ؛ دیدار بلوچ (سفرنامه) ؛ کلیدر ( رمان) ؛ جای خالی سلوچ ( رمان) ؛ ققنوس ( نمایشنامه ) ؛ آهوی بخت من گزل ( داستان) ؛ ما نیز مردمی هستیم ( گفت و گو ) ؛ کارنامه سپنج ( مجموعه داستان و نمایشنامه ) ؛ مجموعه مقالات دو جلد و روزگار سپری شده مرد سالخورده ( رمان) . »

                                                                                                                                                                                            

نگاهی کوتاه به زندگی و آثار یوسف إدریس                                                                                    یوسف إدریس در 18مایو1928در خانواده ای متوسط  روستای البیروم  استان الشرقیه مصر متولد شد.تا مرحله ی دبیرستان به مدرسه های دولتی رفت.سپس درس خود را در رشته ی روان شناسی و پزشکی ادامه داد. انتشار داستانهای کوتاهش را در روزنامه ها از سال 1950شروع کرد.اولین مجموعه قصه های إدریس با نام «أرخص اللیالی» درسال 1954 چاپ کرد.که موضوع این مجموعه واقعیت کشور مصر را شامل می شود.سپس «العسکری الأسود»را در سال 1955به چاپ رسانید،که ویژگی داستایوسکی و کافکا در آن مشهود است.جایزه ی عبدالناصر در ادبیات  در سال 1969،وجایزه ی صدام حسین در سال 1988را دریافت کرد.سرانجام این داستان نویس بزرگ عرب در اول آگوست1991 به دلیل بیماری سرطان در گذشت.یوسف إدریس تعدادزیادی نوآوری را به ادبیات عرب تقدیم کرد.از جمله آثار وی مجموعه داستان«جمهوریة فرحات»،«ألیس کذلک»،«قاع المدینة»،«لغة الآي آی»،«بیتٌ من لحم»،«آخر الدنیا»،«البطل»،النداهة»،«أنا سلطان قانون وجود»،«رجال و ثیران» و نمایشنامه که«الملک القطن»،«المهزولة الأرضیة»،«الجنس الثالث»،«البهلوان»، ودر زمینه داستان بلند «نیویورک 8»،«العسکری الأسود»،«العیب»،«الحرام»،«البیضاء»،«الفرافیر»،«نحو مسرح العربی»و مجوعه مقالات را شامل می شود.

 

 

شباهت های دو نویسنده

1-اولین شباهت بین زندگی دو نویسنده وضعیت کشورهای آنهاست.دخالت کشورهای خارجی در امور داخلی و ناکارآمدی سردمداران دولتهای خود،که در ایران تسلط روسها بر کشور و فقر و بیچارگی مردم به تبع آن است.إدریس نیز تحت تأثیر شرایط حاکم بر جامعه است، دخالت بیگانگان،و فقر و زندگی نابسامان مردمش او را  آزارمی دهد.                                                                                                                                                                       2- هر دو نویسنده تحت تأثیر ادبیات جهان هستند.آن گاه که دولت آبادی با مطالعه آثار چخوف در دوران جوانی دریافت که نویسندگانی در جهان هستند که در باره ی واقعیت و حقیقت سخن به میان می آورند.یوسف إدریس هم تحت تأثیر بویژه ادبیات روسی است گرچه آثار انگلیسی و فرانسوی نیز خوانده بود.                                                                                                                                        3-هر دوی آنها روستا زاده هستند . وتحصیلات خود را از مکتبخانه های روستا آغاز کرده اند.                                                                                                                                                   4-دولت آبادی و یوسف إدریس تنها به داستان کوتاه نمی پردازند،بلکه انقلابی در داستان بلند و نمایشنامه نیز ایجاد می کنند.                                                                                                                                                                                                5-ویژگی مکتب رئالیسم در آثار هر دو آنها به چشم می خورد،هنگامی که زندگی روزمره را به تصویر می کشند.                                                                                                                                                                 6-در نقل داستانهایشان زبانی ساده و بسیط دارند،و از الفاظ عامیانه نیز در داستان سرایی بهره می برند. و معتقدند که با زبان فصیح نمی توانند خواسته های ملتشان را بیان کنند.گر چه برخی ناقدان استفاده از زبان عامیانه را بر می تازندو معتقدند که هدف اهل ادب آن است که ادبیات را از حصار محلی به گستره جهانی منتقل سازند،و ادبیات جهانی و جاودانه که هویت یک ملت را اثبات می کند جز از طریق زبان فصیح حاصل نخواهد شد. (رجائی،نجمه،1378،ص256)                                                                                                                                                                                             7-در داستانهایشان پایداری در مقابل مشکلات زندگی،و شرایط دشوار زندگی در دو کشور ،فقر و محرومیت،که مردمانشان را از دستیابی به ساده ترین حقوق انسانی خود باز داشته اند،جلوه گر است.                                                                                                                                  8-گفتگو یکی از ارکان مهم داستانهای هر دو نویسنده است.                                                                                                                                          9-با وجود خفقان و قلع وقمع و بدترین شکنجه ها برای داعیان آزادی در دوران زندگی دو نویسنده پیوسته حرفهای خود را می گفته اند.دولت آبادی بین سالهای 55-1353به زندان برده شد که ریشه در خواستگاه اجتماعی،تحول فکری و پرورش سیاسی وی دارد.یوسف إدریس نیز بعد از انقلاب به نقد صریح سران انقلابی و سیاسی پرداخت که باعث زندانی شدن وی در سال 1954 گشت.                                                                                                                                                       10-مخالفت با نظام حاکم بر جامعه که به وضوح در نقدهای آنان بر جامعه به چشم می خورد.                                                                                                                                         11-هر دو آنها برای ادامه کارو تحصیل راهی شهرهای بزرگتری شدند،دولت آبادی به مشهد،سپس تهران و یوسف إدریس رهسپار قاهره می شود.                                                                                                                                                               12-از نظر وضعیت اقتصادی هر دو آنها  با فقر بزرگ شده بودند.                                                                                                                                                                                             ۱۳-هر دو کار نویسندگی را از سن 22سالگی با چاپ در نشریات آغاز کردند؛دولت آبادی با داستان« ته شب» و إدریس،« أرخص اللیالی» پا به عرصه داستان گذاشتند.                                                                                                                  

 

تفاوت های دو نویسنده

برخی از نکاتی که در این قسمت به آن می پردازیم شاید نتوان تفاوت دانست و دلیل آن به متفاوت بودن ساختار دو زبان بر می گردد؛اما چون از ویژگی های مهم داستانهای ادریس از لحاظ اسلوب به شمار می آید وباعث زیبایی آثار وی شده و داستان هایش را از محمود دولت آبادی متمایز نشان می دهد ؛در این قسمت بر می شماریم.                                                                                                    1-از ویژگی اسلوب نویسندگی یوسف إدریس تکرار فعل در جمله های کوتاه است .«ها هنا نحن نطیر،وبالعربة و بک أطیر،الأمس الارض و أطیر»                                                                                                  2-از ساختار دیگر داستان إدریس ترکیب جمله های که با فعل تمام می شوند.«عصر الجمعة یجئ،بعصاه ینقر الباب،وللید الممدودة یستسلم،و علی الحصیر یتربع...»(صومیخ،ساسون،1971،صص96-94)                                                           3- یوسف إدریس پزشک بود،داشتن این شغل سبب شده بود که نویسنده روحیه ای حساس و نزدیک به مردم داشته باشد.                                                                                                           4-در زمینه ترجمه آثار یوسف إدریس به زبانهای دیگر از جمله انگلیسی،آلمانی،فرانسوی،روسی،ژاپنی بیشتر اهتمام ورزیده شده است؛و این عاملی مؤثر جهت گسترش افکار نویسنده و مطرح شدن در سطح بین المللی می باشد البته این نکته در  مورد نویسنده بزرگ کشورما دولت آبادی به دلایل سیاسی  و وضعیت کشورمان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. 

 

ساختار داستان در آثار دو نویسنده

دولت آبادی تحت تأثیر صادق هدایت است، به بیان توصیفات بیرونی بیش از توصیفات درونی می پردازد.در آثار وی دو مقوله وجود دارد،شهروروستا.«اما دریا همچنان می جوشید و می خروشید وخروشش لحظه به لحظه بالاتر می گرفت و موجها گله گله سوار دوش هم می شدند،فرو می غلتیدند و باز بر می جهیدند،وخود را در خود می پیچیدندوسر در دل هم فرو می کردند،و مشت بر سر و روی خود می کوفتند،بال بر می کشیدند،نعره سر می دادند وباز به خود می پیچیدند. در دل دریا آشوب شده بود انگار.»(دولت آبادی،محمود،1383،ص50) در این متن داستان با شبیرو دولت آبادی دریای مشوش و طوفانی را به زیبایی به تصویر می کشد.آن دریا با همه حس در ذهن خواننده تجسم می یابد.که این از مهارت های نویسنده است.

در یکی دیگر از آثار وی به نام بیابانی و هجرت چنان به توصیف گروهبان که یکی از شخصیتهای داستان است می پردازد ،که آن شخصیت کامل با تمام ویژگیهای ظاهری در نظر خواننده نمایان می شود.«استخوانهای دوش و کفچه های شانه اش از زیر بلوز زیتونی رنگش بیرون زده بود و پوتینهای نا هنجارش به پاهایش سنگینی می کرد.سروروی خشکیده ای داشت و رگهای گردنش مثل دو ترکه ی انار از زیر پوست بیرون جسته و لاله های گوشش به دو طرف فکهایش جوش خورده بودند.صورتش چهار گوش بود،بینی اش کشیده و راست،چشم وابروهایش سیاه و سبیلهایش نوک تیز.»(دولت آبادی،محمود،1384،ص67)بنابراین یکی از بارز ترین ویژگیهای داستان های دولت آبادی توصیفات زیبای وی است. این ویژگی در آثار یوسف إدریس نیز مشهود است؛                                                                                    «کان هناک کرسی غریب الشکل مسنده عال یحتاج إلی السلم للصعود علیه و الکرسی ترقد فوقه...»(إدریس،یوسف ،1991،ص 333)صندلی با شکل عجیب و غریب وجود داشت ، محل نشستن آن بسیار بلند بود که برای بالا رفتن از آن نیاز به نردبان بود و در بالای آن صندلی گربه ای با رنگهای زیبا خوابیده بود دور خودش پیچیده و خواب آلود.ناگهان زنی مست ظاهر شد مثل اینکه ناگهان از زیرزمین بیرون آمده باشد.روپوشی کوتاه که تا زانوهایش بود ...  «فتح الباب وقفت علی عتبة سیدة ضخمة مهیبة ترتدی قمیص النوم خفیفاً جداً ،لونه أصفر...» (إدریس،یوسف،1991،ص331)  در باز شد  مقابل در خانمی درشت هیکل و با ابهت که لباس بسیار نازک خواب را پوشیده با رنگی زرد که شبیه پوست لیمو بود و اخمو؛او مادرمستش بود با وجود خواب آلودگی بر چهره اش...                                                                 «لانّ له أنف طویلاً بارزاً مقوساً و مدبباً من أسفل و کأنّه رأس خطّاف....»(إدریس،یوسف،1991،ص359)بینی بلند برجسته و کمانی وبا نوکی تیز رو به پایین که مانند سر پرستو به نظر می رسید و لباسهایی که به انتخاب آنها اصرار می کرد اغلب لباسهای کلاسیکی بود ژاکت بلند و ظریف و شلوارهای گشاد و با وقار...

دومین ویژگی آثار دولت آبادی پرداختن به اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی زمان خویش است.از جمله این موارد مشکلات اجتماعی داستان هجرت سلیمان است،که در آن نویسنده نوعی از فقر شدید و بی عدالتی جامعه را به تصویر می کشد که در آن زمان رایج است.داستان بیابانی نمونه بارز این بی عدالتی در جامعه است.آن زمان که ذوالفقار برای گرفتن حق خود از الهیار از شهر مأمور می آورد. بعد از دیدن الهیار؛ مأمور تحت تأثیرچرب زبانی های وی قرار می گیرد.و ذوالفقار را که برای گرفتن حق خود او را آورده است ؛ مورد بی مهری قرار می دهد. .«گروهبان گفت: اگه از من می پرسی باید موکولش کنیم به فردا.امروز دیگه فایده ای نداره،چون خانم الهیارخان حالشون خوب نیست هم اینم که اداره تعطیله.ذوالفقار حس کرد گروهبان عوض شده است...»(دولت آبادی،محمود،1384،ص 87)

ذوالفقار نماد انسانی است که برای گرفتن حق خود از هیچ تلاشی فرو گذار نیست.انتخاب نام ذوالفقار برای این شخصیت اشاره به ذوالفقار امیر المؤمنین(ع)دارد،که برای گرفتن حق از نیام کشیده می شود.ولی پیوسته در مقابل این شمشیر نیز کارشکنی های فراوانی می شده است.نویسنده در این داستان محیطی پر از بی عدالتی را ترسیم می کند.این نویسنده که از دل مردم بر آمده است،در زندگی خویش همان کارهای را انجام داده است،که رعیت داستان هایش انجام می دهند.سرد و گرم روزگار چشیده است،به همین دلیل مشکلات اجتماعی عمده مواردی است که دولت آبادی در داستان هایش به آن می پردازد.این روحیه نویسنده که اکنون نیز به عنوان یک اصلاح طلب  در جامعه به شمار می آید، باعث شده است که  نتواندنسبت به محیط اطراف خود و وقایع جامعه خویش بی تفاوت باشد.                  

از ویژگی دیگر داستان دولت آبادی استعمار ستیزی  وانزجار از دخالتهای دولتهای بیگانه در امور داخلی مملکت است،که ناشی از بی لیاقتی سردمداران است.او در نوشته های خویش از استعمار و ظلم وستم و خفقانی که  از عوامل بدبختی مردم سرزمین خویش است  سخن به میان می آورد.و در داستان هایش این تنفر را بوضوح ابراز می کند. آن گاه که در داستان با شبیرو این چنین حالت جاسم شخصیت داستانش را به  تصویر می کشد،«دست بر قضا در همین وقت چشمش به یک مرد انگلیسی افتاد که با سگش داشت از روبه رو می آمد... جاسم حس کرد که انگلیسی سگش را تازه حمام کرده و به سلمانی برده است.ناگهان خونش به جوش آمد.دلش می خواست یک شمشیر عربی می داشت و دوتایشان را با هم از وسط شقه می کرد.به نظرش رسیدکه:« خوب است به او پیله کنم.»پس بی خودی سرش را پایین انداخت و تنه ای قایم به شانه ی مرد کوبید.با یک تنه مرد انگلیسی و سگش توی لجن های جوی خیابان معلق شدند...»(دولت آبادی،محمود،1383،صص77،78)

«کانت الحرب العالمیة الثانیة علی أشدها ...والناس یتحدثون عن الحاج محمد هتلر و إشهار اسلامه بقدومه...(أدریس،یوسف،1991،ص446) جنگ جهانی دوم در نهایت شدت خود بود...ومردم از حاج محمد هیتلر و معروف شدن اسلام با آمدن او سخن می گفتند؛واینکه مارا از دست انگلیس نجات دهد،اما عالم ما در شب مشغول کار دیگری بود قصد رابطه با هیتلر و رومیل را نداشت در آن روزها مشغول امور نظامی بودند و مجرمین و مظنونین را به بازداشتگاه می بردند... بی گناهان کسانی بودند که مال و ثروت داشتند و گناهکاران کسانی بودند که دچار بلا و نکبت بودند...                                                                                                                                     ظلم و ستم از طرف سردمداران از امور رایج در دو کشور است و دو نویسنده با زبان و قلم خود بیزاری و نفرت خود را در نوشته هایشان بیان می کنند. یوسف ادریس در این داستان تجاوز انگلیس از یک سو و ظلم حاکمان کشور راکه درد بیشتری دارد را به تصویر کشیده است. 

إدریس مانند دولت آبادی نویسنده ای رئالیست است.این واقع گرایی و پرداختن به مسائل روز جامعه در آثارش نمود پیدا کرده است.اکثر داستانهای یوسف إدریس پیرامون شخصیت راوی می چرخد و در آنها راوی با ضمیر متکلم سخن می گوید.یا به گفته ناقدان در داستانهای إدریس، نویسنده خود مرکز است؛و مجموعه داستان از این نقطه و مرکز شروع می شود. در داستان«المحطّة»که داستان پسری دانشجو و دختری است که در اتوبوس با هم آشنا می شوند ؛اتوبوس همان کاروان زندگی است ومسافران مردم زمانه؛ حوادثی بین آنها رخ می دهد که خلاف عرف جامعه است نویسنده که هدفش از داستان بیان مشکلات اجتماعی و اخلاقی جامعه است معتقد است که مردم در مقابل این واقعه ای که در اتوبوس رخ داده است هیچ واکنشی نشان نمی دهند .و این بی توجهی مردم نسبت به مهم نشمردن مسائل اجتماعی و اخلاقی نویسنده را آزار می دهد. 

«آخر الدنیا» داستان دیگری است که به این مسأله می پردازد.داستان کودکی، که پدر و مادرش دائم در سفر هستند و او نزد خانواده پدرش زندگی می کند ؛کودک همیشه در انتظار پدرش نشسته است و تشنه محبت و توجه او.تا اینکه پدرش روزی سکه ای نقره ای به او میدهد.آن سکه در نظر کودک همه عشق و همه دنیاست. سکه نماد دنیا و زرق و برقهای آن است.که هیچ ارزشی ندارد.اما کودک هنگامی که آن سکه را گم می کند مانند انسانی است که همه هستی خود را از دست داده است.نویسنده انسانها را از شیفته شدن به دنیا وفریب زرق و برق آن باز می دارد.(عبدالمعطی،فاروق،1994،ص41)                                                                                       از ویژگی دیگر دو نویسنده همانگونه که در شباهت دو نویسنده بیان شد؛استفاده از کلمات عامیانه در آثارشان است.                                                                                                                                                  – حدش جه؟                                                                                                                               -ماجاش.                                                                                                                                         – لیه یا ابوعلی.                                                                                                                                – ایه یا حسن.                                                                                                                                                                                                                        – أنت مش واسک.                                                                                                                                               – ما فیش بینی و بین أم محمود سرٌّ.                                                                                                                                                                                   – مش باین.                                                                                                                                             که نویسنده خواسته است از راه بیان کردن با کلمات اندک عامیانه معنی بسیاری را بیان کند؛که بیانگر حقایقی بزرگتر از اصل کلمه است.و هدف دوم نزدیک شدن به مخاطب و عامه مردم است که یوسف إدریس به زیبایی این هنر را نمایش داده است. در آثار دولت آبادی نیز استفاده از کلمات عامیانه به چشم می خورد.                                                                                                                                                            – پشتش را به بُقبَند داده بود و آش می خورد.                                                                                                                                                  – با کُرُنج توی پیشانی اش و با کم گویی هایش به او نشان بدهد.                                                                                                                                                – مودر اینج به زنجیرم چه حاصل.                                                                                                         – به علقربام خزید.                                                                                                                                                                     – چطور دلّی کدخدا را دور کرده بود.                                                                                                 – خودش را میان کوچه ول می داد.                                                                                             نمایشنامه «المخططین» یوسف إدریس که در آن به استعمار و جامعه بدون دموکراسی می تازد.این ویژگی که در آثار دولت آبادی نیز وجود دارد و از ویژگی مشترک دو نویسنده بود،بیانگر وضعیت نابسامان جامعه در دوران دو هنرمند است.

نکته دیگر نگرش دو نویسنده در مورد زن در داستانهایشان می باشد؛در نزد یوسف ادریس«الشغل عند احمد شغلٌ والرئیس رئیسٌ و الزمیل زمیلٌ،أمّا الزمیلات فلیس له بهنّ علاقة إذ هو ضد أن تعمل المرأة الا المدرسة أو ممرضة و لا یزال یعتزّ برأیه...»(ادریس،یوسف،1991،ص359) شغل در نزد احمد شغل است رییس،رییس و همکار ،همکار.اما همکاران زن او به آنها علاقه ای نداشت ؛او مخالف کار کردن زن بود مگر در مدرسه و پرستاری و پیوسته این نظرش را حفظ کرد و تأکید می کرد که زن، مملکتش خانه است و هر گاه  از آن خارج شود حتماً راه را گم می کند.«دکتر یوسف ادریس دیدگاهش در مورد زن دیدگاهی قدیمی است.»(عبدالمعطی،فاروق،1994،ص163)

«زنش را مثل ماکیان پراند توی اتاق،خودش هم از دنبالش پرید تو و در را از پشت بست.خانه تاریک شد مثل شب، و زن را وحشت گرفت . مثل اینکه گرگی دیده باشد.می لرزید و تخم چشمهایش می خواست از غلاف بیرون بیاید.»(دولت آبادی،محمود،1384،ص10)

«گفت و سینه دستش را خواباند بیخ گوش معصومه که او دراز به دراز کنار دیوار فرش شد...» (همان،ص11 ) «نمی خواهم به پای مردی عمرم را تمام کنم که دایم سروکارش با ژاندارم و قاچاق و گلوله است...نمی خواهم زن مردی باشم که به اندازه ماشین جیپش هم به من ارزش نمی گذارد...»(دولت آبادی،محمود،1383،ص13)در داستانهای دولت آبادی نیز نگاه به زن نگاه قدیمی است و به او فقط مانند یک خدمتکار در خانه نگاه می شود واز این منظر شبیه یوسف ادریس در داستانهایش می باشد.

 

سخن آخر

هنرمند رسالت سنگینی در جامعه بر دوش دارد و نباید در مقابل جامعه و شرایط آن بی تفاوت باشد، دو نویسنده که در این مجال به آن پرداخته شده است این ویژگی به صورت بارز در آثارشان مشهود است.با بررسی مقایسه ای مجموعه داستان آخر الدنیا یوسف إدریس و چهار داستان دولت آبادی وجوه مشترکی از جمله موارد زیر در میان آثار آن دو به چشم می خورد:1-استعمار ستیزی و مبارزه با دخالت بیگانگان در امور داخلی کشور. 2- انتقاد از وضعیت حاکم بر جامعه در زمان خویش؛ گر چه ناملایماتی را از جمله زندان رفتن برایشان پیش آورد.3-استفاده از توصیفات بیرونی شخصیتها و حوادث داستان؛ که توصیفات محمود دولت آبادی  بسیارظریف و زیبااست. 4-نگاه مشابه دو نویسنده در مورد زن ؛که بیشتر در آثار آنان رنگ مردسالاری وجود دارد، در آثار دولت آبادی نوعی خشونت نیز به آن اضافه شده است. گر چه دو نویسنده تأثیر و تأثر مستقیم بر یکدیگر نداشته اند اما چون هر دو هنرمند آثار ادبیات جهان را مطالعه کرده اند این شباهت در آثار شاید سرچشمه در مطالعات آن دو داشته باشد.

 

نوشته شده در تاريخ پنجشنبه سیزدهم اسفند 1388 توسط محمد علیزاده |

آپلود عکس

خرید اینترنتی

فال حافظ

قالب وبلاگ

.: Weblog Themes By Blog Skin :.

آپلود عکس

خرید اینترنتی

فال حافظ

قالب وبلاگ